 |
«TASDIQLAYMAN» Akademik ishlar boʻyicha prorektor I. Gʻ. Mamajonov ________________________ «____»________________ 2025-yil |
Oʻzbek dialektologiyasi
fani boʻyicha sillabus
1. Umumiy maʼlumotlar
2. Fan maqsadi
Mazkur fanning maqsadi talabalarga oʻzbek shevalarining eng muhim xususiyatlari, ularning murakkab tarkibi, leksik, fonetik va grammatik tabiati haqida batafsil tushuncha va maʼlumot berish zarur sharoitlarda ulardan amalda foydalanish malakasini shakllantirish, talabalarga sheva, dialekt, lahja tushunchalarining maʼnosini tushuntirish, oʻzbek shevalarining eng muhim fonetik, grammatik va leksik xususiyatlari haqida maʼlumot berish, dialektologik terminlarning ishlatilish koʻlami, transkripsiyadan foydalanish va ularni ham oʻquv, ham ilmiy izlanishlar jarayonida qoʻllash koʻnikmasini shakllantirish;, sheva faktlarini ishonchli va izchil toʻplash, saralash va yozib olish koʻnikmasini hosil qilish, oʻzbek shevalarini hududiy xaritalashtirish, sheva lugʻatlarini tuzish, oʻzbek shevashunosligining nazariy-metodologik muammolari bilan shugʻullanish kompetensiyasini hosil qilish va rivojlantirishdan iborat. Talabalarga sheva, dialekt, lahja tushunchalarining maʼnosini tushuntirish, oʻzbek shevalarining eng muhim fonetik, grammatik va leksik xususiyatlari haqida maʼlumot berish, dialektologik terminlarning ishlatilish koʻlami, transkripsiyadan foydalanish va ularni ham oʻquv, ham ilmiy izlanishlar jarayonida qoʻllash koʻnikmasini shakllantirish;, sheva faktlarini ishonchli va izchil toʻplash, saralash va yozib olish koʻnikmasini hosil qilish, oʻzbek shevalarini hududiy xaritalashtirish, sheva lugʻatlarini tuzish, oʻzbek shevashunosligining nazariy-metodologik muammolari bilan shugʻullanish kompetensiyasini hosil qilish va rivojlantirishdan iboratdir.
3. Fanni oʻzlashtirish uchun zarur boshlangʻich bilimlar
1. Tilshunoslik nazariyasi (TNI,809)
2. Hozirgi o‘zbek adabiy tili (HO‘AT2-311)
4. Taʼlim natijalari
4.1. Bilimlar jihatidan:
- Oʻzbek dialektologiyasi fanining predmeti, maqsadi va vazifalari haqida puxta nazariy bilimga ega boʻladi;
- Oʻzbek shevalarining hududiy tasnifi, ularning shakllanish omillari va tarixiy rivojlanish bosqichlari haqida keng qamrovli bilimlarga ega boʻladi;
- Oʻzbek dialektologiyasida davrlashtirish masalalari, asosiy ilmiy yondashuvlar va konsepsiyalar mohiyatini nazariy jihatdan anglaydi;
- Oʻzbek dialektologiyasi fanining barcha boʻlimlariga oid koʻnikmalarni amalda qoʻllay oladi;
4.2. Koʻnikmalar jihatidan:
- Oʻzbek dialektologiyasiga oid nazariy bilimlarni amaliy tahlil jarayonida qoʻllash, sheva materiallarini tahlil qilish va taqqoslash koʻnikmasiga ega boʻladi;
- Oʻzbek dialektologiyasida mavjud davrlashtirish masalalarini amaliy misollar orqali tahlil qilish va xulosalar chiqarish koʻnikmasini shakllantiradi;
- Dialektologik bilimlar asosida mustaqil ilmiy izlanish olib borish, material toʻplash va uni tizimli ravishda rasmiylashtirish koʻnikmasiga ega boʻladi.
5. Fan mazmuni
5.1. Maʼruza mashgʻulotlari mazmuni
| № | Mavzu va rejalar Agar mavzular tartibini ID bo'yicha qayta tartiblashni xohlasangiz, shu yerga bosing! |
soatlar hajmi |
|---|---|---|
| 1. |
O‘zbek dialektologiyasi fanining maqsad va vazifalari
|
4 |
| 2. |
O‘zbek shevalari tasnifi. O‘zbek shevalarining dialektal bo‘linishi
|
2 |
| 3. |
|
2 |
| 4. |
|
4 |
| 5. |
Singarmonizm qonuni va uning turlari
|
2 |
| 6. |
O‘zbek shevalari leksikasi tushunchasiga bo‘lgan qarashlar
|
4 |
| 7. |
O‘zbek shevalarining morfologik xususiyatlari
|
4 |
| 8. |
Qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasining muhim xususiyatlari
|
2 |
| 9. |
Qipchoq, o‘g‘uz lahjasiga birlashuvchi dialekt va shevalarning fonetik, leksik, grammatik xususiyatlari
|
4 |
| 10. |
Areal lingvistikaning til va shevalarni o‘rganish usullari
|
4 |
| 11. |
Sheva, milliy til va adabiy til
|
2 |
| 12. |
Dialektizmlarning adabiy tilga singish jarayoni
|
2 |
| Jami | 36 | |
Amaliy ish mashgʻulotlari uchun mavzu kiritilmagan yoki ushbu sillabusda Amaliy ish oʻtish nazarda tutilmagan
5.2. Seminar mashgʻulotlari mazmuni
| № | Mavzu va rejalar Agar mavzular tartibini ID bo'yicha qayta tartiblashni xohlasangiz, shu yerga bosing! |
soatlar hajmi |
|---|---|---|
| 1. |
Tasviriy dialektologiya, tarixiy dialektologiya. Shevа, diаlekt vа lаhjа tushunchаlаri
|
2 |
| 2. |
O‘zbek shevalarining dialektal bo‘linishi
|
2 |
| 3. |
Transkripsiya turlarini izohlash va tavsiflash
|
2 |
| 4. |
Yangi transkripsiyadagi matnlarni o‘qish va yozish
|
2 |
| 5. |
О‘zbеk shеvаlаrida unlilar va undoshlar tizimi
|
4 |
| 6. |
Sheva matnlaridagi fonetik xususiyatlarni, shuningdek, y-, dj-, o-, alashishni matnlar tahlilida aniqlash
|
2 |
| 7. |
O‘zbek shevalaridan yozib olingan matnlarda uchraydigan fonetik qonuniyatlar ustida ishlash
|
4 |
| 8. |
Shеvа matnlаri yuzasidan leksik tahlil. O‘zbek shevalaridan yozib olingan matnlarda so‘zlarni tarixiy va zamonaviy qatlamga ko‘ra tahlil qilish
|
2 |
| 9. |
Dialektal so‘zlarni semantik guruhlarga bo‘lib o‘rganish
|
2 |
| 10. |
Sheva matnlaridagi morfologik o‘ziga xosliklar. Kelishik, egalik va ko‘plik qo‘shimchalarini izohlash
|
4 |
| 11. |
Shevalarda modal shakllarning qo‘llanishi
|
2 |
| 12. |
Sifat, son, olmosh va ravish, kо’mаkchi, bоg‘lоvchi va yuklаmаlаrning shevalarga хоs о’zgаchаliklаri
|
4 |
| 13. |
О’zbеk shеvаlаrida fe’l zamonlarining o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilish
|
4 |
| Jami | 36 | |
Laboratoriya mashgʻulotlari uchun mavzu kiritilmagan yoki ushbu sillabusda Laboratoriya oʻtish nazarda tutilmagan
6. Mustaqil taʼlim topshiriqlari
| № | Topshiriqlar mazmuni Agar mavzular tartibini ID bo'yicha qayta tartiblashni xohlasangiz, shu yerga bosing! |
|---|---|
| 1. |
Shevalarda fonetik hodisalar |
| 2. |
Shevaga xos matnlarning leksik xususiyati |
| 3. |
Leksik xususiyatlar tahlili |
| 4. |
Adabiy til va milliy til |
| 5. |
Qipchoq dialektining leksikasi |
| 6. |
Transkripsiya va uning turlari |
| 7. |
O‘zbek shevalarida unli va undoshlar tasnifi |
| 8. |
O‘zbek shevalari tasnifi va muammolari |
| 9. |
O‘zbek tilining Qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasiga xos xususiyatlar |
| 10. |
O‘zbek tilining Qipchoq lahjasiga xos xususiyatlar |
| 11. |
O‘zbek tilining o‘g‘uz lahjasiga xos xususiyatlar |
| 12. |
Adabiy til va dialekt muammosi |
| 13. |
Ma’lum bir sheva lug‘atini tayyorlash |
| 14. |
O‘zbek shevalarining o‘rganilish tarixi |
| 15. |
Fonetik qonuniyatlar |
| 16. |
Shevalarning tadqiq qilish usullari |
| 17. |
Lahjalar va ularni tahlil qilish |
| 18. |
Lahjalarni tahlil qilish metodlari |
| 19. |
Lahjalarning tasnifi va o‘zaro aloqasi |
| 20. |
Fonetik xususiyatlar tahlil |
Talabalar fan boʻyicha mustaqil ishni loyiha ishi, kazus yoki media koʻrinishida topshirishadilar.
7. Foydalanilgan adabiyotlar:
7.1. Asosiy adabiyotlar
- Аshirboyev S. O‘zbek dialektologiyasi. Darslik – Toshkent: Nodirabegim, 2021.- B 180 bet
- To‘ychiboyev B, Hasanov B, O‘zbek dialektologiyasi. Darslik – Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004.-112 bet
7.2. Qoʻshimcha adabiyotlar
- Rajabov N. O‘zbek shevashunosligi. O‘quv qo‘llanma – Toshkent: O‘qituvchi, 1996.
- Murodova N. O‘zbek dialektologiyasi. O‘quv qo‘llanma – Toshkent. 2019.-B 220
7.3. Axborot manbaalari
- https://ziyonet.uz/
- https://inlibrary.uz/
- https://arxiv.uz
Axborot resurs markazi boshligʻi ______________ G. Qodirova
8. Fanni baholash mezoni va rejasi
8.1. Talabalar bilimini baholash turlari
Mazkur fandan talabalar bilimini baholashda ushbu nazorat turlaridan foydalaniladi: Joriy baholash (JB), Oraliq imtihon (OI), Yakuniy imtihon (YI).
Joriy baholash (JB). Ushbu nazorat turi semestr davomida toʻplanib boriladi va quyidagilardan tarkib topadi:
- Amaliy ish. Talabaning mashgʻulotlarda faolligini oshirish maqsadida blits savol javob, keys study (muammoli yechim) va unga berilgan savollarga bergan javobi baholanib boriladi;
- Mustaqil ish. Fanning xususiyatidan kelib chiqib, talaba yakka yoki mini guruhlarga boʻlingan holda berilgan vazifalarni taqdimot/media/yozma/viziual koʻranishida himoya qiladi. Guruh aʼzolari (komanda) uyushgan holda pedagog-oʻqituvchi tomonidan berilgan topshiriqni bajarib kelishadi. Guruhga qoʻyilgan umumiy ball, har bir aʼzo-talabaga qoʻyilgan individual ball sifatida qayd etiladi.;
- Vazifa / topshiriqlar. Har bir talaba individul tarzda oʻqituvchi tomonidan berilgan muammoli vaziyat/tezis/topshiriqlarni /hisobot koʻrinishida oldindan fan oʻqituvchi bergan namuna asosida bajaradi;
- Davomat. Talabaning amaliy dars mashgʻulotlariga qatnashganlik ulushidan kelib chiqib baholanadi.
Oraliq imtihon (OI). Ushbu nazorat turi semestrning (8-haftasida) belgilangan kun davomida oʻtkaziladi. Fan oʻqituvchisi oraliq imtihon shakli va oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida talabalarni fan semestrning dastlabki darslarida xabardor qiladi.
Yakuniy imtihon (YI). Semestr yakunlangandan soʻng yakuniy imtihonlar haftasida test shaklda olinadi.
8.2. Talabalar bilimini baholash mezoni
| № | Nazorat turlari | Izoh | Ball | Oʻtkazilish vaqti (boshlanishi – tugashi) |
|---|---|---|---|---|
| Joriy baholash (JB) | ||||
| Kuzgi semestr | ||||
| 1 | Amaliy mashgʻulot | Talabaning interfaolligi, mashgʻulotlarda ishtiroki | 5 | 2-13 hafta(lar) davomida |
| 2 | Mustaqil ish | Taqdimot / media / hisobot / shakllarda amalga oshiriladi | 10 | 4-13 hafta(lar) davomida |
| 3 | Vazifa / topshiriqlar | Taqdimot / hisobot / koʻrinishida rasmiylashtiriladi | 10 | 4-13 hafta(lar) davomida |
| 4 | Davomat | Talabaning amaliy dars mashgʻulotlariga qatnashganlik ulushidan kelib chiqib baholanadi. | 15 | 1-14 hafta(lar) davomida |
| Joriy baholash uchun maʼlumot qoʻshish | ||||
| Jami | 40 | |||
| Oraliq imtihon (OI) | ||||
| 1. | Ogʻzaki | Oraliqqacha oʻtilgan mavzular yuzasidan tayyorlangan savollar bileti boʻyicha | 20 | 8-hafta |
| Jami | 20 | |||
| Yakuniy imtihon (YI) | ||||
| 1. | Test | Oʻtilgan mavzular yuzasidan amaliy va nazariy savollar | 40 | Oʻquv jarayoni tugagandan soʻng |
| Jami | 40 | |||
| Jami | 100 | |||
8.3. Qoʻqon universitetida baholash tavsifi
| Baho | Foiz | GPA |
|---|---|---|
| A+ | 95-100 | 4.5 |
| A | 90-94 | 4.0 |
| B+ | 80-89 | 3.5 |
| B | 70-79 | 3.0 |
| C+ | 65-69 | 2.5 |
| C | 60-64 | 2.0 |
| F | 0-59 | 0 |
Izoh: Talaba 0-59 oraligʻida oʻzlashtirish koʻrsatkichiga yoki bir fanning 1/3 qismiga sababsiz qatnashmasa oʻqiyotgan semestrida mazkur fandan oʻzlashtirmagan (feyl), akademik qarzdor hisoblanadi. Oʻzlashtirilmagan fanlarni qayta oʻzlashtirish uchun talaba oʻrnatilgan tartibda fan oʻqituvchisi tomonidan berilgan topshiriqlarni bajarishi zarur.
Talabaning fan boʻyicha oʻzlashtirish koʻrsatkichini nazorat qilishda quyidagi mezonlar tavsiya etiladi:
a) aʼlo (A, A+) baho olish uchun talabaning bilim darajasi quyidagilarga javob berishi lozim:
- fanning moxiyati va mazmunini toʻliq yorita olsa;
- fandagi mavzularni bayon qilishda ilmiylik va mantiqiylik saqlanib, ilmiy xatolik va chalkashliklarga yoʻl qoʻymasa;
- fan boʻyicha mavzu materiallarining nazariy yoki amaliy ahamiyati haqida aniq tasavvurga ega boʻlsa;
- fan doirasida mustaqil erkin fikrlash qobiliyatini namoyon eta olsa;
- berilgan savollarga aniq va loʻnda javob bera olsa;
- konspektga puxta tayyorlangan boʻlsa;
- mustaqil topshiriqlarni toʻliq va aniq bajargan boʻlsa;
- fanga tegishli qonunlar va boshqa meʼyoriy-xuquqiy xujjatlarni toʻliq oʻzlashtirgan boʻlsa;
- fanga tegishli mavzulardan biri boʻyicha ilmiy maqola chop ettirgan boʻlsa;
- tarixiy jarayonlarni sharxlay bilsa;
b) yaxshi (B, B+) baho olish uchun talabaning bilim darajasi quyidagilarga javob berishi lozim:
- fanning moxiyati va mazmunini tushungan, fandagi mavzularni bayon qilishda ilmiy va mantiqiy chalkashliklarga yoʻl qoʻymasa;
- fanning mazmunini amaliy ahamiyatini tushungan boʻlsa;
- fan boʻyicha berilgan vazifa va topshiriqlarni oʻquv dasturi doirisida bajarsa;
- fan boʻyicha berilgan savollarga toʻgʻri javob bera olsa;
- fan boʻyicha konspektini puxta shakllantirgan boʻlsa;
- fan boʻyicha mustaqil topshiriqlarni toʻliq bajargan boʻlsa;
- fanga tegishli qonunlar va boshqa meʼyoriy xujjatlarni oʻzlashtirgan boʻlsa.
c) qoniqarli (C, С+) baho olish uchun talabaning bilim darajasi quyidagilarga javob berishi lozim:
- fan xaqida umumiy tushunchaga ega boʻlsa;
- fandagi mavzularni tor doirada yoritib, bayon qilishda ayrim chalkashliklarga yoʻl qoʻyilsa;
- bayon qilish ravon boʻlmasa;
- fan boʻyicha savollarga mujmal va chalkash javoblar olinsa;
- fan boʻyicha matn puxta shakllantirilmagan boʻlsa.
d) quyidagi hollarda talabaning bilim darajasi qoniqarsiz (F) baho bilan baholanishi mumkin:
- fan boʻyicha mashgʻulotlarga tayorgarlik koʻrilmagan boʻlsa;
- fan boʻyicha mashgʻulotlarga doir xech qanday tasavvurga ega boʻlmasa;
- fan boʻyicha matnlarni boshqalardan koʻchirib olganligi sezilib tursa;
- fan boʻyicha matnda jiddiy xato va chalkashliklarga yoʻl qoʻyilgan boʻlsa;
- fanga doir berilgan savollarga javob olinmasa;
- fanni bilmasa.
9. Imtihonga qoʻyilgan talab va koʻrsatmalar
|
1. Talaba imtihon nazorati qoidalarini buzgan hollarda, mazkur fandan imtihon bali bekor qilinishi haqida ogohlantiriladi. 2. Komissiya aʼzosi imtihon boshlanishini eʼlon qilgunga qadar imtihon varagʻini ochish taʼqiqlanadi. 3. Talaba uyali yoki boshqa aloqa vositalari, gadjetlarni oʻchirib, komissiya aʼzosi koʻrsatmasiga binoan oʻzidan uzoqlikda saqlashi shart. Kitob, manuskript, daftar va boshqa koʻmaklashuvchi materiallardan foydalanish mumkin emas. 4. Talabalar bir-biri bilan gaplashishi, imtihon varaqlarini koʻrsatishi, koʻchirtirishi, boshqalarni chalgʻitishi maʼn etiladi. |
5. Oziq-ovqat va ichimliklarni auditoriyaga olib kirishi mumkin emas. Shifokor koʻrsatmasiga binoan dori-darmon, kichik idishdagi suv bundan mustasno. 6. Auditoriyadan ruxsatsiz chiqish mumkin emas. Xususan, imtihonning birinchi va oxirgi 10 minutida auditoriyadan chiqish taʼqiqlanadi. Talaba imtihon varaqasini muddatidan oldin topshirib chiqib ketgan holatda qayta auditoriyaga qoʻyilmaydi. 7. Komissiya aʼzosi imtihon tugashini eʼlon qilganidan soʻng, talaba yozishni toʻxtatadi va imtihon varaqlari yigʻilgunga qadar auditoriyani tark etmaydi. |
10. Fan oʻqituvchisi toʻgʻrisida maʼlumot
| Mualliflar: |
Maxmudjonov Shohrux Sohibjon oʻgʻli, KUAF, Oʻzbek va rus filologiyasi kafedrasi oʻqituvchisi, --ilmiy darajasini kiriting, masalan, t.f.f.d (PhD) (bor bo'lsa)-- Radjapbayeva Xurshida Maxsudovna, KUAF, Oʻzbek va rus filologiyasi kafedrasi oʻqituvchisi, --ilmiy darajasini kiriting, masalan, t.f.f.d (PhD) (bor bo'lsa)-- Yangi muallif qo'shsh |
|---|---|
| Elektron pochta: |
mahmudjonovshohruhbek97@gmail.com xurshidaradjabboyeva@gmail.com |
| Tashkilot va kafedra: | Qoʻqon universiteti Andijon filiali, Oʻzbek va rus filologiyasi kafedrasi |
| Taqrizchilar: |
A.Qodirov - KUAF, Oʻzbek va rus filologiyasi kafedrasi dotsenti, --ilmiy darajasini kiriting, masalan, t.f.f.d (PhD) (bor bo'lsa)-- M.Tojibayeva - Andijon davlat pedagogika instituti professori, filologiya fanlari doktori, --ilmiy darajasini kiriting, masalan, t.f.f.d (PhD) (bor bo'lsa)-- Yangi taqrizchi qo'shsh |
| Talabalarni erkin qabul qilish kuni: | Payshanba-Juma soat 15:00 – 17:00, A bino 107 auditoriya |
Sillabus Universitet Kengashining 2025 yil ______________ dagi ____ - sonli yigʻilish bayoni bilan tasdiqlangan.
Sillabus «Oʻzbek va rus filologiyasi» kafedrasining 2025 yil _________________ dagi _____ - sonli yigʻilish bayoni bilan maʼqullangan.
|
(imzo) Gʻ.Xolbutayev Akademik ishlar departamenti boshligʻi |
(imzo) S.Dadabayev Fakultet dekani |
(imzo) F.Xabibullayeva Kafedra mudiri |
(imzo) Sh.Maxmudjonov Fan oʻqituvchisi |
|||
|
(imzo) X.Radjapbayeva Fan oʻqituvchisi |
