![]() |
«TASDIQLAYMAN» Akademik ishlar boʻyicha prorektor I. Gʻ. Mamajonov ________________________ «____»________________ 2025-yil |
Fiziologiya-yuz jagʻ sohasi fiziologiyasi
fani boʻyicha sillabus
1. Umumiy maʼlumotlar
2. Fan maqsadi
Mazkur fanning maqsadi talabalarda butun organizmning hayotiy funktsiyalari, uning tashqi muhit bilan oʻzaro taʼsiri va hayotiy jarayonlarning dinamikasi haqida tizimli bilimlarni shakllantirish, shu jumladan jagʻning jagʻ-fasial sohasi organlarining ishlash shakllarini tushunish . Ushbu sillabusning maqsadi tabiiy-ilmiy dunyoqarashni shakllantirish va stomatologning amaliy faoliyati uchun zarur boʻlgan fiziologiya fanining zamonaviy yutuqlari asosida turli xil tana tizimlarining tuzilmalari va funktsiyalarining rivojlanishi haqidagi bilimlarni olishdir.
3. Fanni oʻzlashtirish uchun zarur boshlangʻich bilimlar
1. Odam anatomiyasi (AN1123011)
2. Tibbiy kimyo. Biologik kimyo (TBK12308)
3. Tibbiy biologoya. Gistologiya, sitologiya va embriologiya (TBG.GIS112308)
4. Tibbiyot va biologik fizika. Tibbiyotda axborot texnologiyalari. (TBFTAT1104)
4. Taʼlim natijalari
4.1. Bilimlar jihatidan:
- Endokrin bezlarning tuzilishi va joylashuvini aniqlash.
- Gormonlarning sintezi, sekretsiyasi va taʼsir mexanizmlarini tushuntirish.
- Gipotalamo-gipofizar tizim, qalqonsimon bez, buyrak usti bezlari, oshqozon osti bezi gormonlari faoliyatini tahlil qilish.
- Gormonlar darajasining oʻzgarishi natijasida yuzaga keladigan fiziologik holatlarni tushuntirish (masalan, giperglikemiya, gipotireoz).
- Laboratoriya tekshiruv usullarida gormonlar darajasini baholashni oʻrganish.
- Endokrin kasalliklar patogenezini asosiy misollarda tushuntirish (diabet, Basedov kasalligi, Kuşhing sindromi).
- Hazm tizimining morfologik qismlarini ajrata olish (ogʻiz boʻshligʻi, qiziloʻngach, oshqozon, ingichka va yoʻgʻon ichak, jigʻildon, jigar, oshqozon osti bezi).
- Ovqat hazm boʻlish bosqichlarini tahlil qilish (ogʻizda – mexanik, kimyoviy; oshqozonda – proteoliz; ichaklarda – fermentativ hazm).
- Ovqat tarkibidagi asosiy moddalar (oqsil, yogʻ, uglevod) parchalanishini va soʻrilishini izohlash.
- Hazm jarayonini boshqaruvchi nerv va gormonal mexanizmlarni tushuntirish.
- Ovqatlanish rejimining sogʻlom fiziologiyadagi ahamiyatini asoslab bera olish.
- Klinik koʻnikma sifatida: oshqozon shirasining kislotaliligini, fermentativ faolligini baholash usullarini bilish.
- Buyrakning tuzilishi (nefron) va uning funksiyalarini tahlil qilish.
- Siydik hosil boʻlish jarayonlarini tushuntirish (filtratsiya, reabsorbsiya, sekretsiya).
- Buyrak orqali suyuqlik-elektrolit muvozanatini saqlash mexanizmlarini bilish.
- Gormonlar (ADG, aldosteron, ANP)ning buyrak faoliyatidagi rolini tushuntirish.
- Siydik ajralishini oʻlchash va tahlil qilish usullarini (siydik umumiy tahlili, Zimnitskiy, Nechiporenko) bilish.
- Buyrak kasalliklari (nefrit, buyrak yetishmovchiligi, tosh kasalligi)ning asosiy fiziologik mexanizmlarini tushuntira olish.
- Organ tizimlarining tuzilishi va faoliyatini bogʻliq holda tahlil qilish.
- Patologik oʻzgarishlarni fiziologik mexanizmlar asosida izohlash.
- Laboratoriya va amaliy tajriba metodlaridan foydalanish.
- Olingan maʼlumotlarni ilmiy asosda tahlil qilib, xulosa chiqara olish.
4.2. Koʻnikmalar jihatidan:
- usullar:
- spirometriya,
- shaxsning individual tipologik xususiyatlarini tekshirish,
- pulsni palpatsiya qilish,
- Korotkov usuli yordamida qon bosimini oʻlchash,
- umumiy qon tekshiruvi natijalarini baholash.
- Soʻrov, fizik tekshiruv, klinik tekshiruv, zamonaviy laboratoriya va instrumental tadqiqotlar natijalari, biopsiya, jarrohlik va kesma materialning morfologik tahlilini oʻtkazish va sharhlash, ambulator va statsionar bemorning tibbiy kartasini yozish ;
5. Fan mazmuni
5.1. Maʼruza mashgʻulotlari mazmuni
5.2. Amaliy mashgʻulotlar mazmuni
| № | Mavzu va rejalar | soatlar hajmi |
|---|---|---|
| Amaliy mavzular ID bo'yicha qayta tartiblandi. Yangi tartibni ko'rish uchun shu yerga kiring! |
||
| 1. |
Qoning fizik va kimyoviy xossalarini tekshirish.
|
2 |
| 2. |
|
2 |
| 3. |
Qon aylanishi. Yurak mushaklari.
|
2 |
| 4. |
Yurak faoliyatini tekshirish usullari. Elektrokardiografiya.
|
2 |
| 5. |
Qon tomirlarda qonning harakati va arterial pulsni o’rganish.
|
2 |
| 6. |
Gormonlar fiziologiyasi: endokrin bezlar va ularning roli
|
4 |
| 7. |
Qalqonsimon bez: metabolizmga ta'siri va patologiyalari
|
2 |
| 8. |
Gipotalamo-gipofizar tizim: boshqaruv va ta'sir
|
2 |
| 9. |
Nafas olish fiziologiyasi: o‘pkadagi hajmlar va gaz almashinuvi
|
2 |
| 10. |
Gipoksiya va giperoksiya: javob reaksiyalari
|
2 |
| 11. |
Ovqat hazm qilish fiziologiyasi: fermentlar va ularning roli
|
4 |
| 12. |
Jigar va oshqozon osti bezining hazm qilishga ta’siri
|
2 |
| 13. |
Moddalar almashinuvi: uglevodlar, yog‘ va oqsillar metabolizmi
|
2 |
| 14. |
|
2 |
| 15. |
Buyrak fiziologiyasi: filtrlash, reabsorbtsiya va sekretsiya
|
2 |
| 16. |
|
4 |
| 17. |
Qonning bufer tizimlari va ularning roli
|
2 |
| 18. |
Reproduktiv funksional tizim va uning fiziologiyasi:
|
2 |
| Jami | 42 | |
Seminar mashgʻulotlari uchun mavzu kiritilmagan yoki ushbu sillabusda Seminar oʻtish nazarda tutilmagan
5.3. Laboratoriya mashgʻulotlari mazmuni
6. Mustaqil taʼlim topshiriqlari
| № | Topshiriqlar mazmuni |
|---|---|
| 1. |
Gormonlarning parakrin va avtokrin ta’sir mexanizmlari. |
| 2. |
Epifiz bezining melatonin gormoni va sirkadiyal ritmlarni boshqarishdagi roli. |
| 3. |
Timus gormonlari va ularning immun tizimga ta’siri. |
| 4. |
Jinsiy bez gormonlarining (estrogen, progesteron, testosteron) fiziologik xususiyatlari. |
| 5. |
Gormonlarning ikkilamchi xabarchilar (cAMP, IP3, DAG, Ca²⁺) orqali ta’sir mexanizmlari. |
| 6. |
Qariylikda endokrin tizim o‘zgarishlari. |
| 7. |
Pankreasning endokrin qismi: insulin va glukagon sekretsiyasi va regulyatsiyasi. |
| 8. |
Stress va endokrin tizim: gipotalamo-gipofizar-buyrak usti o‘qi faoliyati. |
| 9. |
Og‘iz bo‘shlig‘ida hazm jarayonlari va so‘lak fermentlarining roli. |
| 10. |
Ichak mikrobiotasi va uning hazmdagi o‘rni. |
| 11. |
Hazm tizimi gormonlari (sekretin, gastrin, xolesistokinin) va ularning o‘zaro ta’siri. |
| 12. |
Hazm tizimi faoliyatining yoshga oid xususiyatlari. |
| 13. |
Nafas markazining nerviy boshqarilishi. |
| 14. |
O‘pka ventilyatsiyasining gumoral boshqarilishi (CO₂, O₂, H⁺ ta’siri). |
| 15. |
Surfaktant va uning alveolalar faoliyatidagi ahamiyati. |
| 16. |
Cheyne–Stokes va boshqa patologik nafas turlari. |
| 17. |
Nafas mushaklarining fiziologiyasi. |
| 18. |
Yuqori tog‘ sharoitiga moslashish (akklimatizatsiya). |
| 19. |
Sportchilar, bolalar va qariyalarda nafas tizimi xususiyatlari. |
| 20. |
Nefron tuzilishi va uning bo‘limlari faoliyati. |
| 21. |
Buyraklarning endokrin funksiyalari: renin, eritropoetin, kaltsitriol. |
| 22. |
Siydik hosil bo‘lish bosqichlari: ultrafiltratsiya, reabsorbtsiya, sekretsiya. |
| 23. |
Siydikning yakuniy tarkibi va fiziologik normasi. |
| 24. |
Siydik ajratilishining nerviy va gormonal boshqarilishi. |
| 25. |
Siydik pufagi va siydik chiqarish refleksi. |
| 26. |
Buyrak faoliyatining yoshga oid xususiyatlari |
Talabalar fan boʻyicha mustaqil ishni loyiha ishi, kazus yoki media koʻrinishida topshirishadilar.
7. Foydalanilgan adabiyotlar:
7.1. Asosiy adabiyotlar
- Алявия O.T, Кодиров Ш.К, Қодиров А.Н, Хамрокулов Ш.Х, Халилов Э.Х Нормал физиология. Дарслик. Ташкент: "Янги Аср Авлоди НММ", 2007.
- Сашенков С.Л, Тишевская Н.В, Головнева Е.С, Мельников И.Ю, Комарова И.А учебное пособие. Физиология органов челюстно-лицевой области , 2023-Челябинск.
- Linda S, Costanzo Physiology. Elsevier.com. 2014.
7.2. Qoʻshimcha adabiyotlar
- Агаджанян. Н.А, Смирнов В.М Учебник Нормал физиология –МИА, 2009. -576 с
- Зерчанинова Е.И, Гагарина Е.М, Евдокимов В.В Учебное пособие. Физиология челюстно-лицевой области. Екатеринбург, 2009.-138 с
- Berne Robert M and Matthew N. Levy Physiology. 7th ed. St. Louis, MO: Mosby 2018.
7.3. Axborot manbaalari
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/
- https://www.physoc.org/
- https://www.physiology.org/
- https://www.khanacademy.org/science/biology
- https://www.hapsweb.org/
Axborot resurs markazi boshligʻi ______________ G. Qodirova
8. Fanni baholash mezoni va rejasi
8.1. Talabalar bilimini baholash turlari
Mazkur fandan talabalar bilimini baholashda ushbu nazorat turlaridan foydalaniladi: Joriy baholash (JB), Oraliq imtihon (OI), Yakuniy imtihon (YI).
Joriy baholash (JB). Ushbu nazorat turi semestr davomida toʻplanib boriladi va quyidagilardan tarkib topadi:
- Workshop. Talabaning mashgʻulotlarda faolligi va unga berilgan savollarga bergan javobi baholanib boriladi;
- Loyiha ishi. Fanning xususiyatidan kelib chiqib, talaba yakka yoki mini guruhlarga boʻlingan holda berilgan vazifalarni taqdimot/media/yozma/vizual koʻranishida himoya qiladi. Guruh aʼzolari (komanda) uyushgan holda pedagog-oʻqituvchi tomonidan berilgan topshiriqni bajarib kelishadi. Guruhga qoʻyilgan umumiy ball, har bir aʼzo-talabaga qoʻyilgan individual ball sifatida qayd etiladi.;
- Vazifa / topshiriqlar. Har bir talaba individul tarzda oʻqituvchi tomonidan berilgan muammoli vaziyat / masala / hisobot koʻrinishida oldindan fan oʻqituvchi bergan namuna asosida bajaradi;
- Davomat. Talabaning amaliy dars mashgʻulotlariga qatnashganlik ulushidan kelib chiqib baholanadi.
Oraliq imtihon (OI). Ushbu nazorat turi semestrning (8-10-haftasida) belgilangan kun davomida oʻtkaziladi. Fan oʻqituvchisi oraliq imtihon shakli va oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida talabalarni fan semestrining dastlabki darslarida xabardor qiladi.
Yakuniy imtihon (YI). Semestr yakunlangandan soʻng yakuniy imtixonlar haftasida test shaklda olinadi.
8.2. Talabalar bilimini baholash mezoni
| № | Nazorat turlari | Izoh | Ball | Oʻtkazilish vaqti (boshlanishi – tugashi) |
|---|---|---|---|---|
| Joriy baholash (JB) | ||||
| Kuzgi semestr | ||||
| 1 | Workshop | Talabaning interfaolligi, mashgʻulotlarda ishtiroki | 5 | 2-13 hafta(lar) davomida |
| 2 | Loyiha ishi | Berilgan vazifalarni taqdimot/media/yozma/vizual koʻranishida himoya qiladi. | 10 | 4-14 hafta(lar) davomida |
| 3 | Vazifa / topshiriqlar | Berilgan muammoli vaziyat / masala / hisobot koʻrinishida topshiradi | 10 | 4-13 hafta(lar) davomida |
| 4 | Davomat | Talabaning amaliy dars mashgʻulotlariga qatnashganlik ulushidan kelib chiqib baholanadi. | 15 | 4-13 hafta(lar) davomida |
| Joriy baholash uchun maʼlumot qoʻshish | ||||
| Jami | 40 | |||
| Oraliq imtihon (OI) | ||||
| 1. | Ogʻzaki | Oraliqqacha oʻtilgan mavzular yuzasidan tayyorlangan savollar bileti boʻyicha | 20 | 10-hafta |
| Jami | 20 | |||
| Yakuniy imtihon (YI) | ||||
| 1. | Test | Oʻtilgan mavzular yuzasidan amaliy va nazariy savollar | 40 | Oʻquv jarayoni tugagandan soʻng |
| Jami | 40 | |||
| Jami | 100 | |||
8.3. Qoʻqon universitetida baholash tavsifi
| Baho | Foiz | GPA |
|---|---|---|
| A+ | 95-100 | 4.5 |
| A | 90-94 | 4.0 |
| B+ | 80-89 | 3.5 |
| B | 70-79 | 3.0 |
| C+ | 65-69 | 2.5 |
| C | 60-64 | 2.0 |
| F | 0-59 | 0 |
Izoh: Talaba 0-59 oraligʻida oʻzlashtirish koʻrsatkichiga yoki bir fanning 1/3 qismiga sababsiz qatnashmasa oʻqiyotgan semestrida mazkur fandan oʻzlashtirmagan (feyl), akademik qarzdor hisoblanadi. Oʻzlashtirilmagan fanlarni qayta oʻzlashtirish uchun talaba oʻrnatilgan tartibda fan oʻqituvchisi tomonidan berilgan topshiriqlarni bajarishi zarur.
Talabaning fan boʻyicha oʻzlashtirish koʻrsatkichini nazorat qilishda quyidagi mezonlar tavsiya etiladi:
a) aʼlo (A, A+) baho olish uchun talabaning bilim darajasi quyidagilarga javob berishi lozim:
- fanning moxiyati va mazmunini toʻliq yorita olsa;
- fandagi mavzularni bayon qilishda ilmiylik va mantiqiylik saqlanib, ilmiy xatolik va chalkashliklarga yoʻl qoʻymasa;
- fan boʻyicha mavzu materiallarining nazariy yoki amaliy ahamiyati haqida aniq tasavvurga ega boʻlsa;
- fan doirasida mustaqil erkin fikrlash qobiliyatini namoyon eta olsa;
- berilgan savollarga aniq va loʻnda javob bera olsa;
- konspektga puxta tayyorlangan boʻlsa;
- mustaqil topshiriqlarni toʻliq va aniq bajargan boʻlsa;
- fanga tegishli qonunlar va boshqa meʼyoriy-xuquqiy xujjatlarni toʻliq oʻzlashtirgan boʻlsa;
- fanga tegishli mavzulardan biri boʻyicha ilmiy maqola chop ettirgan boʻlsa;
- tarixiy jarayonlarni sharxlay bilsa;
b) yaxshi (B, B+) baho olish uchun talabaning bilim darajasi quyidagilarga javob berishi lozim:
- fanning moxiyati va mazmunini tushungan, fandagi mavzularni bayon qilishda ilmiy va mantiqiy chalkashliklarga yoʻl qoʻymasa;
- fanning mazmunini amaliy ahamiyatini tushungan boʻlsa;
- fan boʻyicha berilgan vazifa va topshiriqlarni oʻquv dasturi doirisida bajarsa;
- fan boʻyicha berilgan savollarga toʻgʻri javob bera olsa;
- fan boʻyicha konspektini puxta shakllantirgan boʻlsa;
- fan boʻyicha mustaqil topshiriqlarni toʻliq bajargan boʻlsa;
- fanga tegishli qonunlar va boshqa meʼyoriy xujjatlarni oʻzlashtirgan boʻlsa.
c) qoniqarli (C, С+) baho olish uchun talabaning bilim darajasi quyidagilarga javob berishi lozim:
- fan xaqida umumiy tushunchaga ega boʻlsa;
- fandagi mavzularni tor doirada yoritib, bayon qilishda ayrim chalkashliklarga yoʻl qoʻyilsa;
- bayon qilish ravon boʻlmasa;
- fan boʻyicha savollarga mujmal va chalkash javoblar olinsa;
- fan boʻyicha matn puxta shakllantirilmagan boʻlsa.
d) quyidagi hollarda talabaning bilim darajasi qoniqarsiz (F) baho bilan baholanishi mumkin:
- fan boʻyicha mashgʻulotlarga tayorgarlik koʻrilmagan boʻlsa;
- fan boʻyicha mashgʻulotlarga doir xech qanday tasavvurga ega boʻlmasa;
- fan boʻyicha matnlarni boshqalardan koʻchirib olganligi sezilib tursa;
- fan boʻyicha matnda jiddiy xato va chalkashliklarga yoʻl qoʻyilgan boʻlsa;
- fanga doir berilgan savollarga javob olinmasa;
- fanni bilmasa.
9. Imtihonga qoʻyilgan talab va koʻrsatmalar
|
1. Talaba imtihon nazorati qoidalarini buzgan hollarda, mazkur fandan imtihon bali bekor qilinishi haqida ogohlantiriladi. 2. Komissiya aʼzosi imtihon boshlanishini eʼlon qilgunga qadar imtihon varagʻini ochish taʼqiqlanadi. 3. Talaba uyali yoki boshqa aloqa vositalari, gadjetlarni oʻchirib, komissiya aʼzosi koʻrsatmasiga binoan oʻzidan uzoqlikda saqlashi shart. Kitob, manuskript, daftar va boshqa koʻmaklashuvchi materiallardan foydalanish mumkin emas. 4. Talabalar bir-biri bilan gaplashishi, imtihon varaqlarini koʻrsatishi, koʻchirtirishi, boshqalarni chalgʻitishi maʼn etiladi. |
5. Oziq-ovqat va ichimliklarni auditoriyaga olib kirishi mumkin emas. Shifokor koʻrsatmasiga binoan dori-darmon, kichik idishdagi suv bundan mustasno. 6. Auditoriyadan ruxsatsiz chiqish mumkin emas. Xususan, imtihonning birinchi va oxirgi 10 minutida auditoriyadan chiqish taʼqiqlanadi. Talaba imtihon varaqasini muddatidan oldin topshirib chiqib ketgan holatda qayta auditoriyaga qoʻyilmaydi. 7. Komissiya aʼzosi imtihon tugashini eʼlon qilganidan soʻng, talaba yozishni toʻxtatadi va imtihon varaqlari yigʻilgunga qadar auditoriyani tark etmaydi. |
10. Fan oʻqituvchisi toʻgʻrisida maʼlumot
| Mualliflar: |
Olimova Shoxsanam Valijon qizi, KUAF, Normal va patologik fiziologiya kafedrasi oʻqituvchisi, --ilmiy darajasini kiriting, masalan, t.f.f.d (PhD) (bor bo'lsa)-- Yangi muallif qo'shsh |
|---|---|
| Elektron pochta: |
shoxsanamolimova2@gmail.com |
| Tashkilot va kafedra: | Qoʻqon universiteti Andijon filiali, Normal va patologik fiziologiya kafedrasi |
| Taqrizchilar: |
G.Yuldasheva - KUAF, Normal va patologik fiziologiya kafedrasi oʻqituvchisi, --ilmiy darajasini kiriting, masalan, t.f.f.d (PhD) (bor bo'lsa)-- M.Xolmirzayeva - Dotsent, --ilmiy darajasini kiriting, masalan, t.f.f.d (PhD) (bor bo'lsa)-- Yangi taqrizchi qo'shsh |
| Talabalarni erkin qabul qilish kuni: | Chorshanba-payshanba, soat 15.00 – 17.00 A 518-xona |
Sillabus Universitet Kengashining 2025 yil ______________ dagi ____ - sonli yigʻilish bayoni bilan tasdiqlangan.
Sillabus «Normal va patologik fiziologiya» kafedrasining 2025 yil _________________ dagi _____ - sonli yigʻilish bayoni bilan maʼqullangan.
|
(imzo) Gʻ.Xolbutayev Akademik ishlar departamenti boshligʻi |
(imzo) F.Turdiyev Fakultet dekani |
(imzo) A.Mutalipov Kafedra mudiri |
(imzo) Sh.Olimova Fan oʻqituvchisi |
