 |
«TASDIQLAYMAN» Akademik ishlar boʻyicha prorektor I. Gʻ. Mamajonov ________________________ «____»________________ 2025-yil |
Kompyuter lingvistikasi
fani boʻyicha sillabus
1. Umumiy maʼlumotlar
2. Fan maqsadi
Mazkur fanning maqsadi magistratura mutaxassisligi talabalarining kelgusi faoliyatlari uchun kompyuter lingvistikasi boʻyicha puxta nazariy asos yaratish; nazariy va amaliy mashgʻulotlar olib borish orqali koʻnikma va malakalarni shakllantirishdan iborat. Ushbu kursda nazariy bilimlarni shakllantirish va oʻz mutaxassisliklari boʻyicha amalda qoʻllashga oid koʻnikmalarni hosil qilishning nazariyasi va amaliyoti bilan bevosita bogʻliq masalalar koʻrib chiqiladi. Ushbu fan metodikasining umumnazariy tomonlarini yoritib borilishi talabalarda “Kompyuter lingvistikasi” faniga taʼlimning xususiy nazariyasi sifatida ilmiy qarashlarini shakllantiradi.
3. Fanni oʻzlashtirish uchun zarur boshlangʻich bilimlar
4. Taʼlim natijalari
4.1. Bilimlar jihatidan:
- “Kompyuter lingvistikasi” fanini oʻzlashtirish jarayonida amalga oshiriladigan masalalar doirasida magistr:
- fan orqali fani boʻyicha tinglovchi matematik lingvistika predmeti, vazifalari, matematik lingvistikaning ijtimoiy va tabiiy fanlar orasidagi oʻrni va mohiyati, kompyuter lingvistikasiga doir tadqiqotlar, aksiomatik nazariyaning tilshunoslikka tatbiqi, matematik mantiq elementlari, til oʻrgatish jarayonini avtomatlashtirish; tabiiy tillarni qayta ishlash, tillarning matematik modelini yaratish, avtomatik tahrir haqida bilishi kerak;
- talaba filologiya fanlari orasida “Kompyuter lingvistikasi” fanining tutgan oʻrnini oʻrganishi lozim;
- matematik mantiq asoslarini, matematik mantiq asoslarining tilshunoslikka tatbiqini;
- avtomatik tarjima algoritmini;
- avtomatik tahrir dasturining ishlash tamoyilini;
- tilning matematik modellarini;
- tilning kompyuter uslubini;
- til grammatikasi taʼlimi, bilimlarni baholash dasturlariga oid meʼyoriy va amaliy maʼlumotlarni yigʻishni;
- til grammatikasining formallashadigan qismi uchun model tuzishni bilishi kerak;
- matematik mantiq asoslari, tabiiy tillarning matematik modeli, oʻzbek tilining matematik modeliga doir masalalarni yoritish;
- axborot uslubi, oʻzbek tilining kompyuter uslubi xususiyatlarini farqlash, til grammatikasining maʼlumotlar bazasini yaratish;
- matnni avtomatik tarjima qilish, matnni avtomatik tahrir qilish, matematik lingvistikaga oid tadqiqotlar toʻgʻrisida tasavvurga ega boʻlish;
- nazariy maʼlumotlarni umumlashtirish, matematik lingvistika fanining istiqboli, dolzarb masalalariga doir fikrlar bildirish va tadqiqot olib kompetensiyalariga ega boʻlishi lozim;
4.2. Koʻnikmalar jihatidan:
- “Kompyuter lingvistikasi” fanini oʻqitishda zamonaviy texnik vositalar, oʻqitish metodlari va axborot texnologiyalaridan foydalana olish;
- “Kompyuter lingvistikasi” fani boʻyicha oʻquvchilarga mehr uygʻota olish;
- “Kompyuter lingvistikasi” fanini oʻqitishning nazariy asoslari;
- talaba til materiallaridan foydalana olish koʻnikmalariga ega boʻlishi kerak;
- olgan nazariy bilimlarini amalda tadbiq etish;
- turli oʻquv yurtlarida maʼruza va amaliy mashgʻulotlar olib borish malakalariga ega boʻlishi kerak.;
- talabalar kelgusi faoliyatlarida zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish;
- olgan nazariy bilimlarini amalda tadbiq etish.
5. Fan mazmuni
5.1. Maʼruza mashgʻulotlari mazmuni
| № | Mavzu va rejalar Agar mavzular tartibini ID bo'yicha qayta tartiblashni xohlasangiz, shu yerga bosing! |
soatlar hajmi |
|---|---|---|
| 1. |
“Kompyuter lingvistikasi” moduli doirasida o‘rganiladigan asosiy masalalar
|
2 |
| 2. |
Kompyuter lingvistikasining shakllanish tarixi
|
2 |
| 3. |
Kompyuter lingvistikasining asosiy yo‘nalishlari
|
2 |
| 4. |
|
2 |
| 5. |
|
2 |
| 6. |
Kompyuter leksikografiyasining paydo bo`lishi va rivojlanishi
|
2 |
| 7. |
|
2 |
| 8. |
|
2 |
| 9. |
|
2 |
| 10. |
|
2 |
| 11. |
|
2 |
| 12. |
“Kompyuter lingvistikasi” modulining predmeti, maqsadi, vazifalari
|
2 |
| Jami | 24 | |
5.2. Amaliy mashgʻulotlar mazmuni
| № | Mavzu va rejalar Agar mavzular tartibini ID bo'yicha qayta tartiblashni xohlasangiz, shu yerga bosing! |
soatlar hajmi |
|---|---|---|
| 1. |
“Kompyuter lingvistikasi” moduli doirasida o‘rganiladigan asosiy masalalar
|
2 |
| 2. |
Kompyuter lingvistikasining shakllanish tarixi
|
2 |
| 3. |
Kompyuter lingvistikasining asosiy yo‘nalishlari
|
2 |
| 4. |
|
2 |
| 5. |
|
2 |
| 6. |
|
2 |
| 7. |
|
2 |
| 8. |
|
2 |
| 9. |
|
2 |
| 10. |
|
2 |
| 11. |
|
2 |
| 12. |
"Kompyuter lingvistikasi asoslari” doirasida o‘rganiladigan masalalar
|
2 |
| Jami | 24 | |
Seminar mashgʻulotlari uchun mavzu kiritilmagan yoki ushbu sillabusda Seminar oʻtish nazarda tutilmagan
Laboratoriya mashgʻulotlari uchun mavzu kiritilmagan yoki ushbu sillabusda Laboratoriya oʻtish nazarda tutilmagan
6. Mustaqil taʼlim topshiriqlari
| № | Topshiriqlar mazmuni Agar mavzular tartibini ID bo'yicha qayta tartiblashni xohlasangiz, shu yerga bosing! |
|---|---|
| 1. |
Fanning maqsad va vazifalari, fanning tilshunoslik taraqqiyoti uchun ahamiyati |
| 2. |
Matematik mantiq asoslari |
| 3. |
Tilshunoslikda aksiomatik nazariya |
| 4. |
Tilshunoslikda modellashtirish metodidan foydalanish |
| 5. |
Matematik va kompyuter lingvistikasi fanining rivojlanish istiqbollari |
| 6. |
Lingvistik masalalarni matematik usullar bilan echish yo‘llari |
| 7. |
Kompyuterda lingvistik masalalarni matematik usullar bilan echish muammolari |
| 8. |
Kompyuter lingvistikasiga oid dunyo miqyosidagi tadqiqotlar. Yevropa va Rossiyadagi kompyuter lingvistikasiga oid tadqiqotlar |
| 9. |
Turkologiya va o‘zbek tilshunosligidagi kompyuter lingvistikasiga oid tadqiqotlar |
| 10. |
Kompyuter lingvistikasining asosiy yo‘nalishlari |
| 11. |
Avtomatik tarjima |
| 12. |
Avtomatik tahrir |
| 13. |
Matnni sistematik ravishda tahrir qilish dasturlari. |
| 14. |
Boris tizimi Kompyuter leksikografiyasi |
| 15. |
Matematik statistika |
| 16. |
Til o‘rgatish jarayonini avtomatlashtirish |
| 17. |
O‘zbek tilining axborot-kompyuter uslubini yaratish mezonlari |
| 18. |
Kompyuter tahlili va ingliz tilidagi gaplarni o‘zbek tiliga tarjima qilish algoritmi |
| 19. |
O‘zbek tilida fe’l tuslanishiga oid kompyuter dasturi |
| 20. |
Fe’l analizi va sintezi dasturi. |
Talabalar fan boʻyicha mustaqil ishni loyiha ishi, taqdimot yoki media koʻrinishida topshirishadilar.
7. Foydalanilgan adabiyotlar:
7.1. Asosiy adabiyotlar
- Xolmanova Z.T. /Kompyuter lingvistikasi : o'quv qo‘llanma — Toshkent : Asian Book House, 2020
- Rahimov A. /Kompyuter lingvistikasi. – Toshkent: Akademnashr, 2011.
7.2. Qoʻshimcha adabiyotlar
- Mirziyoev SH.M. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligi garovi” mavzusidagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi. – T.: “O‘zbekiston”, 2017.
- Mirziyoev SH.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. – T.: “O‘zbekiston”. – 2017.
- Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob halqimiz bilan birga quramiz. – T.: “O‘zbekiston”, 2017.
- Adilova S. O‘zbek tilini o‘qitishda kompyuter texnologiyalaridan foydalanish. - Toshkent, 2006.
- А.С. Герд. Прикладное языкознание. Отв. ред. — СПб.: Издательство Петербургского университета, 1996.
- Карпов В.А. Язык как система. — Минск: Высшая школа, 1992.
- Рождественский Ю.В., Волков А.А., Марчук Ю.Н. Введение в прикладную филологию. — М.: МГУ, 1987.
- Шемакин Ю.И. Начало компьютерной лингвистики. — М.: Высшая школа, 1992.
- Зубов А.В., Зубова И.И. Основы лингвистической информации. — Минск: МГПИЯ, 1992.
- Пиотровский Р.Г. Инженерная лингвистика и теория языка. — Л., 1979.
- Nurmonov A., Yo‘ldoshev B. Tilshunoslik va tabiiy fanlar. -Toshkent, 2001.
- Новое в зарубежной лингвистике. Выпуск XXIV. Компьютерная лингвистика. — М.: Прогресс, 1989.
7.3. Axborot manbaalari
- http://cl.nuu.uz.
- http//www. litp.ru/iitp/lab 15.htm.
- http//www.philol.mmsu.ru-rus/chairis-genis/collobar/marc l/htm
- http://cl.nuu.uz
- http // ww w.NUU.uz.cl
Axborot resurs markazi boshligʻi ______________ G. Qodirova
8. Fanni baholash mezoni va rejasi
8.1. Talabalar bilimini baholash turlari
Mazkur fandan talabalar bilimini baholashda ushbu nazorat turlaridan foydalaniladi: Joriy baholash (JB), Oraliq imtihon (OI), Yakuniy imtihon (YI).
Joriy baholash (JB). Ushbu nazorat turi semestr davomida toʻplanib boriladi va quyidagilardan tarkib topadi:
- Workshop. Talabaning mashgʻulotlarda faolligi va unga berilgan savollarga bergan javobi baholanib boriladi;
- Mustaqil ish. Fanning xususiyatidan kelib chiqib, talaba yakka yoki mini guruhlarga boʻlingan holda berilgan vazifalarni taqdimot / media / yozma / visual koʻranishida himoya qiladi;
- Vazifa / topshiriqlar. Har bir talaba individul tarzda oʻqituvchi tomonidan berilgan muammoli vaziyat / masala / topshiriqlarni esse / hisobot koʻrinishida oldindan fan oʻqituvchi bergan namuna asosida bajaradi;
- Davomat. Talabaning amaliy dars mashgʻulotlariga qatnashganlik ulushidan kelib chiqib baholanadi.
Oraliq imtihon (OI). Ushbu nazorat turi semestrning (8-haftasida) belgilangan kun davomida oʻtkaziladi. Fan oʻqituvchisi oraliq imtihon shakli va oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida talabalarni fan semestrining dastlabki darslarida xabardor qiladi.
Yakuniy imtihon (YI). Semestr yakunlangandan soʻng yakuniy imtixonlar haftasida test shaklda olinadi.
8.2. Talabalar bilimini baholash mezoni
| № | Nazorat turlari | Izoh | Ball | Oʻtkazilish vaqti (boshlanishi – tugashi) |
|---|---|---|---|---|
| Joriy baholash (JB) | ||||
| Kuzgi semestr | ||||
| 1 | Workshop | Talabaning interfaolligi, mashgʻulotlarda ishtiroki | 10 | 2-13 hafta(lar) davomida |
| 2 | Mustaqil ish | Taqdimot / media / yozma / visual shakllarda amalga oshiriladi | 10 | 4-14 hafta(lar) davomida |
| 3 | Vazifa / topshiriqlar | Esse / hisobot koʻrinishida rasmiylashtiriladi | 5 | 4-13 hafta(lar) davomida |
| 4 | Davomat | Talabaning amaliy dars mashgʻulotlariga qatnashganlik ulushidan kelib chiqib baholanadi. | 15 | 4-13 hafta(lar) davomida |
| Joriy baholash uchun maʼlumot qoʻshish | ||||
| Jami | 40 | |||
| Oraliq imtihon (OI) | ||||
| 1. | Test | Oraliqqacha oʻtilgan mavzular yuzasidan tayyorlangan savollar bileti boʻyicha | 20 | 8-hafta |
| Jami | 20 | |||
| Yakuniy imtihon (YI) | ||||
| 1. | Yozma | Fanga doir savollar | 40 | Oʻquv jarayoni tugagandan soʻng |
| Jami | 40 | |||
| Jami | 100 | |||
8.3. Qoʻqon universitetida baholash tavsifi
| Baho | Foiz | GPA |
|---|---|---|
| A+ | 95-100 | 4.5 |
| A | 90-94 | 4.0 |
| B+ | 80-89 | 3.5 |
| B | 70-79 | 3.0 |
| C+ | 65-69 | 2.5 |
| C | 60-64 | 2.0 |
| F | 0-59 | 0 |
Izoh: Talaba 0-59 oraligʻida oʻzlashtirish koʻrsatkichiga yoki bir fanning 1/3 qismiga sababsiz qatnashmasa oʻqiyotgan semestrida mazkur fandan oʻzlashtirmagan (feyl), akademik qarzdor hisoblanadi. Oʻzlashtirilmagan fanlarni qayta oʻzlashtirish uchun talaba oʻrnatilgan tartibda fan oʻqituvchisi tomonidan berilgan topshiriqlarni bajarishi zarur.
Talabaning fan boʻyicha oʻzlashtirish koʻrsatkichini nazorat qilishda quyidagi mezonlar tavsiya etiladi:
a) aʼlo (A, A+) baho olish uchun talabaning bilim darajasi quyidagilarga javob berishi lozim:
- fanning moxiyati va mazmunini toʻliq yorita olsa;
- fandagi mavzularni bayon qilishda ilmiylik va mantiqiylik saqlanib, ilmiy xatolik va chalkashliklarga yoʻl qoʻymasa;
- fan boʻyicha mavzu materiallarining nazariy yoki amaliy ahamiyati haqida aniq tasavvurga ega boʻlsa;
- fan doirasida mustaqil erkin fikrlash qobiliyatini namoyon eta olsa;
- berilgan savollarga aniq va loʻnda javob bera olsa;
- konspektga puxta tayyorlangan boʻlsa;
- mustaqil topshiriqlarni toʻliq va aniq bajargan boʻlsa;
- fanga tegishli qonunlar va boshqa meʼyoriy-xuquqiy xujjatlarni toʻliq oʻzlashtirgan boʻlsa;
- fanga tegishli mavzulardan biri boʻyicha ilmiy maqola chop ettirgan boʻlsa;
- tarixiy jarayonlarni sharxlay bilsa;
b) yaxshi (B, B+) baho olish uchun talabaning bilim darajasi quyidagilarga javob berishi lozim:
- fanning moxiyati va mazmunini tushungan, fandagi mavzularni bayon qilishda ilmiy va mantiqiy chalkashliklarga yoʻl qoʻymasa;
- fanning mazmunini amaliy ahamiyatini tushungan boʻlsa;
- fan boʻyicha berilgan vazifa va topshiriqlarni oʻquv dasturi doirisida bajarsa;
- fan boʻyicha berilgan savollarga toʻgʻri javob bera olsa;
- fan boʻyicha konspektini puxta shakllantirgan boʻlsa;
- fan boʻyicha mustaqil topshiriqlarni toʻliq bajargan boʻlsa;
- fanga tegishli qonunlar va boshqa meʼyoriy xujjatlarni oʻzlashtirgan boʻlsa.
c) qoniqarli (C, С+) baho olish uchun talabaning bilim darajasi quyidagilarga javob berishi lozim:
- fan xaqida umumiy tushunchaga ega boʻlsa;
- fandagi mavzularni tor doirada yoritib, bayon qilishda ayrim chalkashliklarga yoʻl qoʻyilsa;
- bayon qilish ravon boʻlmasa;
- fan boʻyicha savollarga mujmal va chalkash javoblar olinsa;
- fan boʻyicha matn puxta shakllantirilmagan boʻlsa.
d) quyidagi hollarda talabaning bilim darajasi qoniqarsiz (F) baho bilan baholanishi mumkin:
- fan boʻyicha mashgʻulotlarga tayorgarlik koʻrilmagan boʻlsa;
- fan boʻyicha mashgʻulotlarga doir xech qanday tasavvurga ega boʻlmasa;
- fan boʻyicha matnlarni boshqalardan koʻchirib olganligi sezilib tursa;
- fan boʻyicha matnda jiddiy xato va chalkashliklarga yoʻl qoʻyilgan boʻlsa;
- fanga doir berilgan savollarga javob olinmasa;
- fanni bilmasa.
9. Imtihonga qoʻyilgan talab va koʻrsatmalar
|
1. Talaba imtihon nazorati qoidalarini buzgan hollarda, mazkur fandan imtihon bali bekor qilinishi haqida ogohlantiriladi. 2. Komissiya aʼzosi imtihon boshlanishini eʼlon qilgunga qadar imtihon varagʻini ochish taʼqiqlanadi. 3. Talaba uyali yoki boshqa aloqa vositalari, gadjetlarni oʻchirib, komissiya aʼzosi koʻrsatmasiga binoan oʻzidan uzoqlikda saqlashi shart. Kitob, manuskript, daftar va boshqa koʻmaklashuvchi materiallardan foydalanish mumkin emas. 4. Talabalar bir-biri bilan gaplashishi, imtihon varaqlarini koʻrsatishi, koʻchirtirishi, boshqalarni chalgʻitishi maʼn etiladi. |
5. Oziq-ovqat va ichimliklarni auditoriyaga olib kirishi mumkin emas. Shifokor koʻrsatmasiga binoan dori-darmon, kichik idishdagi suv bundan mustasno. 6. Auditoriyadan ruxsatsiz chiqish mumkin emas. Xususan, imtihonning birinchi va oxirgi 10 minutida auditoriyadan chiqish taʼqiqlanadi. Talaba imtihon varaqasini muddatidan oldin topshirib chiqib ketgan holatda qayta auditoriyaga qoʻyilmaydi. 7. Komissiya aʼzosi imtihon tugashini eʼlon qilganidan soʻng, talaba yozishni toʻxtatadi va imtihon varaqlari yigʻilgunga qadar auditoriyani tark etmaydi. |
10. Fan oʻqituvchisi toʻgʻrisida maʼlumot
| Mualliflar: |
Ibragimova Gulchexra Madaminjanovna, KUAF, Ingliz filologiyasi kafedrasi dotsenti, f.f.f.d (PhD) Yangi muallif qo'shsh |
|---|---|
| Elektron pochta: |
ibragimovagulchekhra@gmail.com |
| Tashkilot va kafedra: | Qoʻqon universiteti Andijon filiali, Ingliz filiologiyasi kafedrasi |
| Taqrizchilar: |
V.Vositov - KUAF, Ingliz filologiyasi kafedrasi professori, f.f.d. M.Abduvaliyev - Andijon davlat chet tillari instituti kafedra mudiri, f.f.d. (DSc), professor, f.f.d. (DSc), professor Yangi taqrizchi qo'shsh |
| Talabalarni erkin qabul qilish kuni: | Chorshanba-Payshanba, soat 15:00 – 16:00, ______ – xona. |
Sillabus Universitet Kengashining 2025 yil ______________ dagi ____ - sonli yigʻilish bayoni bilan tasdiqlangan.
Sillabus «Ingliz filiologiyasi» kafedrasining 2025 yil _________________ dagi _____ - sonli yigʻilish bayoni bilan maʼqullangan.
|
(imzo) Gʻ.Xolbutayev Akademik ishlar departamenti boshligʻi |
(imzo) S.Dadabayev Fakultet dekani |
(imzo) D.Egamnazarova Kafedra mudiri |
(imzo) G.Ibragimova Fan oʻqituvchisi |
